تفاوت پالایشگاه و پتروپالایشگاه در این است که در پالایشگاه تنها هدف تولید سوخت از جمله بنزین، گاز مایع و … است ولی در پتروپالایشگاه علاوه بر محصولات سوختی، محصولات پلیمری و شیمیایی هم تولید میشود. پالایشگاههای نفت ایران به تدریج در حال حرکت به سمت تبدیل شدن به پتروپالایشگاهها هستند.
منظور از پتروپالایشگاه عبارت معادل Petrochemical Refinery است که تاکید بر یکپارچگی بین مجتمعهای پالایش و پتروشیمی دارد. کلمه Petrochemical حاصل ترکیب دو واژه نفت (Petroleum) و ماده شیمیایی (Chemical)؛ به معنای پتروشیمی است و کلمه Refinery به معنای پالایشگاه است.
در واقع در پالایشگاه های نفت ایران هدف تنها تولید سوخت از جمله گاز مایع (LPG)، بنزین، نفت سفید، نفت گاز و نفت کوره است. در مجمتعهای پتروپالایش، نفت خام به عنوان خوراک، وارد واحدهای فرایندی متعددی شده تا ترکیبی از محصولات سوختی، پلیمری و شیمیایی تولید شود. همین موضوع سبب شده است که مجتمعهای پتروپالایش به منظور تولید همزمان سوخت و سایر محصولات پایه پتروشیمی نیازمند به کارگیری واحدهای فرایندی خاصی باشند.
خوراک پتروپالایشگاه چیست؟
درک نوع و کیفیت خوراک، نخستین گام در شناخت نوع، قابلیتها و محصولات نهایی پالایشگاه است، همچنین به درک تفاوت میان پالایشگاه و پتروپالایشگاه کمک میکند.
انواع خوراک پتروپالایشگاه عبارت اند از :
- گاز طبیعی و اجزای آن (متان، اتان، پروپان، بوتان)
- نفتا (برش سبک از پالایشگاه)
- گاز مایع (NGL / LPG)
- کندنسیت (Condensate)
- گاز سنتز (Syngas)
- نفت خام (استفاده در برخی از پتروشیمی ها)
محصولات پتروپالایشگاه چیست؟
به طور کلی، محصولات اولیه پتروپالایشگاه به صورت زیر دستهبندی میشوند:
محصولات بنیادی: از ترکیبات اصلی بسیاری از محصولات دیگر پتروپالایشگاه به شمار میروند، مانند اتیلن، پروپیلن و بنزین.
مواد میانی: از محصولات بنیادی به دست میآیند و به عنوان مواد اولیه در کارخانهها به کار میروند. مانند ملامین، پی وی سی (پلی کلرووینیل) و… .
محصولات نهایی: از مواد میانی مشتق میشوند و در تولید کالاهای ضروری مانند لاستیک، کود، پلاستیک و … به کار میروند.
تفاوت پالایشگاه و پتروپالایشگاه چیست؟
در ترمينولوژی صنعت نفت ایران، یكپارچه سازی پالایشگاه و پتروشيمی، پتروپالایشگاه ناميده میشود. این یكپارچگی در اصطلاح رایج دنيا، پالایش و پتروپالایش نام دارد.
یکی از مهمترین تحولات در صنعت پالایش، ظهور پتروپالایشگاهها است. برای درک فرق پالایشگاه و پتروشیمی، باید به مفهوم «ارزش افزوده» توجه کنیم.
پالایشگاه (Refinery) : هدف اصلی این فرایند، تبدیل نفت خام به سوختهای مورد نیاز حملونقل است. از جمله محصولات آن میتوان به بنزین، دیزل، سوخت جت، نفت کوره و قیر اشاره کرد که بیشترِ آنها را سوختها تشکیل میدهند.
پتروپالایشگاه (Petrochemical Refinery): این نوع مجتمعها، فراتر از تولید سوخت عمل میکنند. آنها علاوه بر تولید محصولات سوختی، واحدهای پتروشیمی را نیز در خود جای دادهاند یا به آنها متصل هستند. هدف اصلی تولید حداکثری خوراک پتروشیمی با ارزش افزوده بالا (مانند اتیلن، پروپیلن، آروماتیکها) از برشهای نفتی یا میعانات گازی است. در واقع یک پتروپالایشگاه، یک پالایشگاه نفت است که توانایی تبدیل بخش بزرگی از محصولات خود به مواد اولیه شیمیایی و پلیمری را دارد و زنجیره ارزش را از نفت خام تا پلاستیک یا سایر مواد شیمیایی تکمیل میکند. این مجتمعها به دلیل تولید همزمان سوخت و مواد پتروشیمی، از نظر اقتصادی بسیار کارآمدتر هستند.
| ویژگی | پالایشگاه | پتروپالایشگاه |
| هدف اصلی | تبدیل نفت خام به سوختها و فرآوردههای انرژی | تبدیل نفت خام به سوختها و مواد پلیمری و شیمیایی |
| محصولات نهایی | بنزین، گازوئیل، نفت کوره، قیر، سوخت جت | علاوه بر محصولات پالایشگاه، اتیلن، پروپیلن، ملامین، پی وی سی (پلی کلرووینیل) ، لاستیک، کود، پلاستیک و … |
| ارزش افزوده | نسبتاً پایینتر (مستقیماً سوخت تولید میکند) | بالاتر (تولید مواد اولیه برای هزاران محصول صنعتی) |
| تمرکز | انرژی و حملونقل | انرژی و حملونقل و تولید محصولات اولیه دیگر کارخانه ها |
پتروپالایشگاه چه مزایایی دارد؟
پتروپالایشگاهها با یکپارچهسازی پالایش و پتروشیمی، بهرهوری را افزایش و اتلاف منابع را کاهش میدهند و راهکاری هوشمند برای تبدیل نفت خام به ارزش افزودهی بیشتر است.
- افزایش حاشیه سود فرآوری نفت
- کاهش آلودگی
- کاهش هزینههای تامین خوراک
- مدیریت یکپارچه و هماهنگی میان واحدها
- اشتراك گذاری جریانهای مواد
- اشتراك گذاری نيروی انسانی و سرویسهای مختلف همچون خدمات زیست محيطی و حمل ونقل بين واحدهای مختلف
- افزایش بازدهی کل مجموعه
هدف از ایجاد پتروپالایشگاه چیست؟
احداث پتروپالایشگاه بهجای پتروشیمی و پالایشگاه به صورت مجزا، باعث بهینهسازی و کاهش هزینهها میشود. توسعه ابرپروژههای مولدی همچون پتروپالایشگاهها اثرات بلندمدت و کوتاهمدت مهمی را نیز به همراه دارد و آثار اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مثبت و ملموسی را در کشور نمودار میکند.
آثار کوتاهمدت و بلندمدت احداث پتروپالایشگاهها در کشور به اختصار به صورت زیر است:
الف: آثار کوتاهمدت
- فرصت جذب نقدینگی در اقتصاد مولد
- اشتغالزایی و رونق صنایع مرتبط پالایشی مخصوصا در مناطق ساحلی و محروم در کشور
ب: آثار بلندمدت
- بیاثر شدن تحریمهای نفتی
- فرصت احداث پارکهای شیمیایی و تکمیل زنجیره ارزش فرآوردههای پاییندست نفتی
- تامین ارز مورد نیاز کشور در بلندمدت
- تقویت قدرت اقتصادی ایران با تصاحب بازارهای کشورهای همسایه
- توسعه منطقهای و محرومیت زدایی
آیا پتروپالایشگاه ها سودآورتر از پالایشگاه ها هستند؟
ارزش افزوده محصولات در پالايشگاه و پتروپالایشگاه را در نمودار زیر مشاهده میکنید:
مقايسه حاشيه سود ناخالص با تبديل پالايشگاه به پتروپالايشگاه در نمودار زیر به نمایش درآمده است.
پتروپالایشگاه در جهان و ایران
توسعه صنعت پالایش امروزه در دنيا با تغيير نگرش همراه شده است و علاوه بر توليد سوخت، پالایشگاهها را مبتنی بر توليد محصولات پتروشيمی نيز احداث میکنند. نمونههایی از این رویكرد جدید در کشورهای مختلف مانند ژاپن، روسيه، مالزی و… قابل بررسی هستند. روسيه یكی از بزرگترین توليدکنندگان گاز دنياست، اما صنعت پتروشيمی خود را با رویكرد یكپارچه و مبتنی بر خوراكهای مایع و گازی توسعه داده است. حتی کشورهایی که توليدکننده نفت نيز نيستند هم این مسئله را در پيش گرفتند. در ایران بحث پتروپالایشگاهها در زمينه برنامهریزی و توجيهپذیری دچار مشكلات فراوان است.
این تمایل در ایران هم وجود دارد که در مجتمعهای پالایشگاهی، واحدهای جدید پتروشيمی ایجاد گردد و با این کار زنجيره توليدات تا حد زیادی تكميل شود، که امید است با طرح مجلس جهت ارائه طرح تنفس خوراک پتروپالایشگاهها به روند این کار کمک کند.
پترو پالایش ابولفارس: در سال 1399 با هدف طراحی و ساخت پتروپالایشگاه مدرن تاسیس شد.
پتروپالایشگاه مهر خلیج فارس: تا انتهای سال 1404 به مرحله تولید بنزین میرسد.
پروژه پتروپالایشگاه مروارید مکران: تا پایان سال ۱۴۰۵ مرحله نخست این مجتمع بهرهبرداری خواهد شد.
پتروپالایش نگین لاوان:مجوز اجرای آن توسط معاونت برنامهریزی وزارت نفت صادر شده است.
ساخت پتروپالایشگاه شهید سلیمانی: فعلا منتفی شده است.
چرا ایران به سمت پتروپالایشگاه می رود؟
انتظار میرود جذابیتهای احداث پتروپالایشگاه به دلیل حاشیه سود بالا و همچنین قانون مجلس برای تخصیص خوراک رایگان در سال اول بتواند به جذب نقدینگی مردمی و خصوصی از طریق ابزارهایی مانند سهام و فروش اوراق کمک شایانی بکند تا مسئله تامین مالی طرحها نیز حل شود. این مهم نیازمند سیاستگذاریهای وزارت نفت برای سوق دادن طرحهای پالایشی جدید به سمت پتروپالایشگاه و همچنین کمک سایر نهادهای اقتصادی کشور برای تسهیل سرمایهگذاری در اینگونه طرحها است.
باید توجه داشت که هدف از ساخت مجتمعهای پتروشيمی در مجاورت پالایشگاهها تامين خوراك واحد پتروشيمی و ایجاد زنجيره ارزش است. برای مثال، مجتمعهای پتروشيمی آبادان، تبریز، اصفهان، بيستون و اراك از جمله این موارد هستند. مجتمع پتروپالایشگاه آبادان اولين و بزرگترین مجتمع در ایران و خاورميانه است که از گازهای سبك و خروجی پالایشگاه به عنوان خوراك استفاده میکند .
جمع بندی
تفاوت پالایشگاه و پتروپالایشگاه در نوع محصولات آنهاست. پالایشگاهها معمولاً سوختهایی مانند بنزین و نفت سفید تولید میکنند، اما پتروپالایشگاهها مواد پلیمری و شیمیایی مثل اتیلن، پروپیلن، ملامین، لاستیک، کود و پلاستیک تولید میکنند. خوراک پالایشگاه نفت خام و خوراک پتروپالایشگاه محصولات خروجی از پالایشگاه است.
برای کاهش هزینهها و افزایش بهرهوری و ارزش افزوده، ادغام پالایشگاه و پتروشیمی در قالب پتروپالایشگاه، بهترین راهحل است که همه کشورها به سمت این رویکرد در حرکت هستند. امید است برنامههای بلندمدت ایران نیز در جهت ایجاد اشتغال پایدار، توسعه اقتصادی و محرومیتزدایی از مناطق کمتر برخوردار کشور، گامهای مؤثری بردارد.
سوالات متداول
خوراک پالایشگاه چیست؟ آیا همیشه نفت خام است؟
خیر همیشه نفت خام نیست، خوراک پالایشگاه بستگی به نوع پالایشگاه دارد به طور مثال در پالایشگاه های نفت خوراک اصلی نفت خام است اما در پالایشگاه گاز، خوراک قطعا گاز طبیعی است که از عمق چاه بهره برداری می شود.
از نظر کارایی پالایشگاه کارآمدتر است یا پتروپالایشگاه؟
قطعا پتروپالایشگاه از نظر زمان و هزینه بسیار به صرفه تر و کارآمدتر است، زیرا پتروپالایشگاه ابتدا کار پالایشگاه را انجام می دهد و سپس محصولات پالایشگاه را به عنوان خوراک استفاده می کند.
پتروپالایشگاه و پتروشیمی چه تفاوتی دارد؟
پتروشیمی شامل تولید طیف وسیعی از مواد شیمیایی و محصولاتی است که از نفت خام و گاز طبیعی به دست می آیند. به ادغام پالایشگاه و پتروشیمی، پتروپالایشگاه می گویند.
من متخصص مهندسی مکانیک هستم و چندین سال در حوزه تصفیه روغن و تجهیزات صنعتی تجربه دارم. هدف من از نوشتن مقالات در «نیرو نماد» این است که دانش فنی را به شکل کاربردی و قابل استفاده برای حرفهایها و علاقهمندان به اشتراک بگذارم.
