روغن تراریخته به روغن های خوراکی گفته می شود که از دانه های روغنی اصلاح شده ژنتیکی مانند سویا، ذرت و کلزا استخراج می شوند و در این محصولات ساختار ژنتیکی گیاه به صورت هدفمند تغییر می کند تا بازده روغن گیری افزایش یابد، مقاومت گیاه در برابر آفات بیشتر شود و ترکیب اسیدهای چرب بهینه تری ایجاد گردد، برخلاف تصور رایج تراریخته بودن به معنای مصنوعی بودن روغن نیست بلکه تغییر در DNA گیاه مادر انجام می شود.
روغن های تراریخته به دلیل تغییرات ژنتیکی ویژگی های متفاوتی نسبت به روغن های معمولی دارند و در محصولات غذایی و فرآوری های صنعتی استفاده می شوند و با این حال روغن نباتی از چی درست میشه، روغن نباتی از دانه ها و میوه های روغنی مانند سویا، ذرت، کلزا، آفتابگردان و نخل روغنی تهیه می شود و برای تولید آن ابتدا دانه ها پاک سازی و آماده سازی می شوند سپس با روش پرس یا حلال گیری روغن خام استخراج می شود.
روغن تراریخته چگونه تولید می شود؟
به کارگیری روغن های تراریخته می تواند مزایای چشمگیری از جمله افزایش بازده و میزان تولید، کاهش مصرف آفت کش ها و پایین آمدن هزینه های تولید را به دنبال داشته باشد. در این بین مراحل تولید این روغن شامل موارد زیر است:
- فرآیند تولید روغن تراریخته از مرحله اصلاح ژنتیکی بذر آغاز می شود. در این مرحله، ژن های خاصی که مسئول مقاومت به علف کش ها، آفات یا تنش های محیطی هستند، به ژنوم گیاه منتقل می شوند. این انتقال ژن معمولا با استفاده از باکتری آگروباکتریوم یا تفنگ ژنی انجام می گیرد. پس از تایید پایداری ژنتیکی، بذرها در مقیاس وسیع کشت می شوند.
- دانه های برداشت شده وارد فرآیند استخراج روغن می گردند که شامل خردایش، پرس مکانیکی و استخراج با حلال هایی مانند هگزان است. در نهایت، روغن خام به دست آمده پالایش می شود تا اسیدهای چرب آزاد، فسفولیپیدها و ترکیبات ناخواسته حذف شوند.
نکته مهم این است که تراریخته بودن به مرحله کشت مربوط است، نه به فرآیند پالایش، بنابراین روغن تراریخته می تواند پالایش شده یا تصفیه نشده باشد و در این مراحل، روغن پالایش شده چیست و دقیقا به چه معنا است؛ روغن پالایش شده پس از استخراج از دانه های روغنی، طی مراحلی مانند خنثی سازی، رنگ بری، بوگیری و حذف ناخالصی ها تصفیه می شود تا شفاف تر و بی بوتر گردد. در مورد روغن های تراریخته به منبع گیاه مربوط است و پالایش شدن به مرحله فرآوری، و این دو مفهوم از یکدیگر جدا هستند.
روغن تراریخته چه ویژگی هایی دارد؟
روغن های تراریخته از نظر عملکرد صنعتی و پایداری فیزیکی، ویژگی های متمایزی دارند. یکی از مهم ترین خصوصیات آن ها یکنواختی ترکیب اسیدهای چرب است که باعث ثبات بیشتر در دماهای بالا می شود. این ویژگی، روغن را برای مصارف سرخ کردنی و فرآوری شده مناسب تر می کند.
همچنین بسیاری از این روغن ها به گونه ای طراحی شده اند که درصد اسیدهای چرب ترانس طبیعی یا ترکیبات اکسید شونده در آن ها کمتر باشد. از نظر کشاورزی، گیاهان تراریخته به آب و سم کمتری نیاز دارند که این موضوع مستقیما بر قیمت نهایی روغن تاثیر می گذارد. در عین حال، ویژگی های تغذیه ای این روغن ها کاملا وابسته به نوع ژن اصلاح شده است و نمی توان همه روغن های تراریخته را از نظر ارزش غذایی یکسان دانست.
ساختار شیمیایی تغییر یافته
اصلاح ژنتیکی می تواند مستقیما روی مسیرهای بیوشیمیایی سنتز اسیدهای چرب اثر بگذارد. در برخی روغن های تراریخته، آنزیم های دخیل در تولید اسید اولئیک تقویت شده اند تا سهم این اسید چرب مفید افزایش یابد. نتیجه این تغییر، روغنی با پایداری اکسیداتیو بالاتر و مقاومت بیشتر در برابر حرارت است. در مقابل، کاهش اسید لینولنیک باعث می شود روغن دیرتر فاسد شود
این تغییرات شیمیایی در سطح مولکولی رخ می دهند و ترکیب نهایی روغن را نسبت به نمونه های سنتی متفاوت می کنند. با این حال، این تفاوت ها الزاما به معنای مضر بودن نیستند، بلکه نشان دهنده کنترل دقیق تر بر ساختار چربی ها هستند. بررسی این ساختارها در آزمایشگاه، مبنای ارزیابی ایمنی و کیفیت روغن های تراریخته محسوب می شود.
قابلیت نگهداری بالاتر
یکی از مزایای فنی روغن های تراریخته، افزایش قابل توجه ماندگاری است. تغییر در نسبت اسیدهای چرب غیراشباع حساس به اکسیداسیون، سرعت فاسد شدن روغن را کاهش می دهد. این موضوع برای صنایع غذایی اهمیت بالایی دارد، زیرا محصول نهایی دیرتر دچار بوگرفتگی و تغییر طعم می شود.
همچنین پایداری حرارتی بیشتر باعث می شود در فرآیندهای پخت وپز صنعتی، نیاز به تعویض مکرر روغن کاهش یابد. نگهداری طولانی تر، ضایعات غذایی را کم کرده و هزینه های زنجیره تامین را پایین می آورد. البته این مزیت زمانی ارزشمند است که روغن در شرایط استاندارد نگهداری شود و از نور و اکسیژن محافظت گردد.
قیمت پایین تر
کاهش هزینه تولید، یکی از دلایل اصلی توسعه روغن های تراریخته است. گیاهان اصلاح شده به دلیل مقاومت بالاتر، تلفات کمتری در مزرعه دارند و عملکرد دانه در هکتار افزایش می یابد. این موضوع باعث می شود هزینه تمام شده هر لیتر روغن کاهش پیدا کند. علاوه بر این، نیاز کمتر به سموم و کودها، هزینه های جانبی کشاورزی را کم می کند.
در نتیجه، روغن تراریخته معمولا با قیمت پایین تری نسبت به روغن های غیرتراریخته یا ارگانیک به بازار عرضه می شود. این تفاوت قیمت، دسترسی اقشار بیشتری از جامعه به روغن خوراکی را ممکن می سازد، اما همزمان انتخاب آگاهانه را به یک چالش تبدیل می کند.
اسامی روغن های تراریخته
شناخت روغن ها به مصرف کننده کمک می کند برچسب محصولات را دقیق تر بررسی کرده و بر اساس نیاز تغذیه ای خود تصمیم بگیرد. روغن های تراریخته رایج عبارت اند از:
- در بازار جهانی، بیشترین سهم روغن های تراریخته به روغن سویا اختصاص دارد، زیرا درصد بالایی از سویای کشت شده اصلاح ژنتیکی شده است.
- روغن ذرت تراریخته نیز به دلیل مقاومت گیاه به آفات و بازده بالا، به طور گسترده تولید می شود.
- روغن کانولا یکی دیگر از نمونه های رایج است که اصلاح ژنتیکی آن بیشتر با هدف بهبود پروفایل اسیدهای چرب انجام شده است.
- روغن پنبه دانه مصرف آن ها محدودتر است.
- روغن چغندر قند در برخی کشورها به صورت تراریخته تولید می شود.
مضرات روغن تراریخته چیست؟
با توجه به اینکه این نوع روغن ها هنوز برای برخی افراد ناشناخته هستند، این نگرانی مطرح میشود که پروتئینهای باقیمانده در آنها پس از مصرف و تجزیه در بدن، به ترکیباتی بالقوه سمی تبدیل شوند. چنین ترکیباتی ممکن است توسط بدن به درستی شناسایی و جذب نشوند یا در فرآیند متابولیسم اختلال ایجاد کنند. در صورت بروز چنین شرایطی، احتمال دارد سلامت بدن با خطرات جدی مواجه شود. از دیگر مضرات روغن تراریخته عبارت اند از:
- ریسک واکنش های آلرژیک پنهان: در فرآیند مهندسی ژنتیک، پروتئین های جدیدی در دانه های روغنی ایجاد می شود که سیستم ایمنی برخی افراد آن ها را به عنوان عامل بیگانه شناسایی می کند و می تواند منجر به آلرژی های غذایی تاخیری شود.
- ابهام در اثرات بلندمدت متابولیکی: اگرچه روغن نهایی عمدتا از چربی تشکیل شده، اما تغییر مسیرهای بیوشیمیایی گیاه می تواند ترکیب ریزمغذی ها و متابولیت های ثانویه را تغییر دهد و اثرات بلندمدت آن هنوز به طور کامل مشخص نیست.
- احتمال باقی ماندن ردپای سموم کشاورزی: بسیاری از گیاهان تراریخته برای مقاومت به علف کش ها اصلاح می شوند که این موضوع مصرف مداوم برخی سموم خاص را افزایش داده و احتمال باقی ماندن مقادیر بسیار کم آن ها در زنجیره غذایی را بالا می برد.
- کاهش تنوع زیستی کشاورزی: گسترش کشت یکنواخت دانه های تراریخته می تواند تنوع ژنتیکی محصولات بومی را کاهش دهد و امنیت غذایی بلندمدت را با چالش مواجه کند.
مزایای روغن تراریخته چیست؟
روغن هایی که با روش GMO یا به صورت تراریخته تولید می شوند، از خصوصیات ویژه و متمایزی برخوردارند که آن ها را نسبت به روغن های معمولی متفاوت و قابلتشخیص می کند. مزایای آن ها عبارت اند از:
- افزایش پایداری حرارتی و اکسیداتیو: اصلاح ژنتیکی می تواند نسبت اسیدهای چرب را به گونه ای تغییر دهد که روغن در دماهای بالا دیرتر اکسید شود و برای پخت وپز صنعتی مناسب تر باشد.
- کاهش هزینه تولید و قیمت نهایی: عملکرد بالاتر دانه در هکتار و نیاز کمتر به نهاده های کشاورزی باعث می شود قیمت تمام شده روغن تراریخته نسبت به بسیاری از روغن های غیرتراریخته پایین تر باشد.
- کاهش مصرف سموم عمومی: گیاهان مقاوم به آفات نیاز کمتری به سم پاشی های مکرر دارند که در مقیاس کلان می تواند فشار زیست محیطی را کاهش دهد.
- امکان بهینه سازی ارزش تغذیه ای: در برخی روغن های تراریخته، میزان اسید اولئیک افزایش یافته که این موضوع به بهبود پروفایل چربی و پایداری روغن کمک می کند.
- پاسخگویی به تقاضای جهانی: تولید انبوه این روغن ها نقش مهمی در تامین پایدار روغن خوراکی برای جمعیت رو به رشد جهان دارد.
جمع بندی
روغن تراریخته از دانه های روغنی اصلاح شده ژنتیکی تولید می شود و هدف اصلی آن افزایش بازده، کاهش هزینه و بهبود برخی ویژگی های فنی و تغذیه ای است. این روغن ها به دلیل ساختار شیمیایی پایدارتر، ماندگاری بالاتر و قیمت مناسب تر، سهم بزرگی از بازار جهانی را در اختیار دارند.
تفاوت اصلی روغن تراریخته با روغن پالایش شده در مرحله تولید ماده اولیه است و در فرآیند تصفیه روغن قرار نمی گیرد. انتخاب نهایی باید بر اساس آگاهی، نیاز تغذیه ای و بررسی برچسب محصول انجام شود. اگر به دنبال خرید آگاهانه و مطمئن هستید، بررسی اصالت کالا و داشتن نماد اعتماد الکترونیکی نیرونماد می تواند یک معیار مهم برای تصمیم گیری امن باشد.
سوالات متداول
1. آیا روغن پالایش شده همان تراریخته است؟
خیر. پالایش یک فرآیند فیزیکی و شیمیایی برای حذف ناخالصی ها، اسیدهای چرب آزاد و ترکیبات نامطلوب از روغن خام است، در حالی که تراریخته بودن به اصلاح ژنتیکی گیاه مادر مربوط می شود. یک روغن می تواند همزمان پالایش شده و تراریخته باشد. بنابراین پالایش هیچ ارتباط مستقیمی با دستکاری ژنتیکی ندارد و صرفا کیفیت ظاهری و ماندگاری روغن را بهبود می دهد.
2.آیا روغن آفتابگردان تراریخته است؟
در حال حاضر، بخش عمده روغن آفتابگردان موجود در بازار از ارقام غیرتراریخته تولید می شود. اصلاح ژنتیکی گسترده در آفتابگردان تجاری نشده و بیشتر اصلاحات آن از طریق اصلاح نژاد کلاسیک انجام می گیرد. با این حال، برای اطمینان باید برچسب محصول بررسی شود، زیرا شرایط کشت و واردات می تواند در کشورهای مختلف متفاوت باشد.
3. روغن تراریخته بهتر است یا غیر تراریخته؟
برتری مطلقی وجود ندارد. روغن تراریخته از نظر قیمت، پایداری حرارتی و تامین انبوه مزیت دارد، اما روغن های غیرتراریخته و سنتی معمولا به دلیل حداقل مداخله ژنتیکی، انتخاب اول افرادی هستند که به سلامت بلندمدت و تغذیه طبیعی اهمیت بیشتری می دهند. انتخاب بهتر وابسته به سبک مصرف، شرایط سلامتی و اولویت های فردی است.
4. علت روی آوردن مردم به مصرف روغن تراریخته چیست؟
مهم ترین دلیل، دسترسی آسان و قیمت پایین تر است. تولید انبوه، ثبات کیفیت و استفاده گسترده در صنایع غذایی باعث شده روغن های تراریخته به طور گسترده در محصولات فرآوری شده استفاده شوند. همچنین ماندگاری بالا و عملکرد مناسب در پخت وپز صنعتی، مصرف آن ها را برای تولیدکنندگان و مصرف کنندگان اقتصادی تر کرده است.
من متخصص مهندسی مکانیک هستم و چندین سال در حوزه تصفیه روغن و تجهیزات صنعتی تجربه دارم. هدف من از نوشتن مقالات در «نیرو نماد» این است که دانش فنی را به شکل کاربردی و قابل استفاده برای حرفهایها و علاقهمندان به اشتراک بگذارم.
